27 ਨਵੰਬਰ 1987 | ਗੋਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਹਿਸਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਹੈ | ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ 87 ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਦੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ | ਇਹ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੈਟਿ੍ਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਤੇਲ-ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ 350 ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ | ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, 27 ਦਸੰਬਰ 1987 ਨੂੰ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ | ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੀ |
ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਨਵੰਬਰ 1900 ਨੂੰ ਕਸਬਾ ਹਰਿਆਣਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਚ ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹੁਕਮ ਦੇਈ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ | ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮਸੀਤ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ | ਉੱਥੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਨਾਲ ਪਈ ਸਾਂਝ ਅੱਗੇ ਖੋਜ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਬਣੀ | ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਤ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਈ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ |
ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਮੈਟਿ੍ਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ | ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ, ਅਜੋਕੇ ਇਰਾਕ, ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ My 6irst Thirty 4ays in Mesopotamia ਵਿਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੇ | ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹੀ | 1921 ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਈਰਾਨ ਦੀ ਐਂਗਲੋ-ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਅਕਾਊਾਟਸ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹੇ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ | ਫ਼ਾਰਸੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸਮਝ ਡੂੰਘੀ ਕੀਤੀ | ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਣ ਗਿਆ |
1930 ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ | ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ | 20 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ | ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰੋਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਖੋਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ |
ਉਹ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਰਿਆਸਤੀ ਤੋਸ਼ੇਖ਼ਾਨਿਆਂ, ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਖਿੰਡੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ | ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਟਾਲਾਗ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਨਕਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਖੋਜ ਸੀ | 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ | ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਨੇ ਬਚੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਰ ਵਧਾਈ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰੋਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਾਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ |
ਖੋਜ ਵਿਚ ਪਛਾਣ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ | ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਮਗਰੋਂ 1944 ਵਿਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐੱਮ.ਏ. ਅਤੇ 1954 ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ | 1944 ਵਿਚ ਐੱਮ.ਏ. ਅਤੇ 1954 ਵਿਚ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਕਰਨਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ | 1hmad Shah 4urrani: 6ather of Modern 1fghanistan ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਰਚਨਾ ਬਣੀ | 1964 ਵਿਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡੀ.ਲਿੱਟ. ਦਿੱਤੀ |
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੱਚ ਨਾ ਮੰਨੋ; ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੱਭੋ | ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਖ਼ਬਾਰਾਤ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਰਤਿਆ | ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਿੱਟੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ | ਇਹ ਸਰੋਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੀ |
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ | ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਬਹਾਦਰ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ, ਕੂਕਿਆਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ | ਪਿ੍ੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲਿਖੀ 1 Short 8istory of the Sikhs ਮੁੱਢਲੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਬਣੀ | ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਪਰਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ | ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ |
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਬਾਨੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ | 16 ਸਤੰਬਰ 1963 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਇਤਿਹਾਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ | 1965 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਹਿਸਟਰੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਅਤੇ 1967 ਵਿਚ ਛਿਮਾਹੀ ਖੋਜ-ਪੱਤਿ੍ਕਾ The Panjab Past and Present ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ | ਇਹ ਉਪਰਾਲੇ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਖੋਜ ਦੇ ਮੰਚ ਬਣੇ |
ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਕਲਮ ਰੁਕ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਥਾ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਮਨਪਸੰਦ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਪੱਖ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਣਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਗਿਆਨ ਬਣਦਾ ਹੈ |
1983 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ | ਜੂਨ 1984 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ | ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ | ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਦਿ੍ੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ |
ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਆਧਾਰ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਈ ਭਵਿੱਖ ਦਿੱਤਾ | ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇਤਿਹਾਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਜਾਣਨ ਦੇ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਹਨ | ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ: ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ, ਪਰ ਹਰ ਦਾਅਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਰਖੋ |
ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪੰਜ ਸਬਕ
ਸਰੋਤ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰੋ: ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਤੱਥ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਲੱਭੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ |
ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮਰ ਨਹੀਂ: ਅਧੂਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਲਗਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ |
ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਬਣਾਓ: ਈਰਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਂਗ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਗਿਆਨ ਵੱਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤੋ |
ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੋ: ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਮੰਚ ਸਿਰਜੋ ਜੋ ਨਵੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇਣ |
ਬੌਧਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਭਾਲੋ: ਸਨਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦਿ੍ੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿਓ |
ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਲੱਭਣਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲਣਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ |
-ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ
ਮੋਬਾਈਲ : +91-9876107837
