ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ | ਇਹ ਸਥਾਨ ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਰਨਿਆਂ, ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ | ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰੀਖਣਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਬਣ ਗਈ |
ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ? : ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ | ਉਹ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ | ਉਸ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ | ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਨੇ ਖਗੋਲੀ ਗਣਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਖਣਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ | ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਪ੍ਰੀਖਣਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 1724 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਪੁਰ, ਉਜੈਨ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿਚ ਵੀ ਖਗੋਲੀ ਨਿਰੀਖਣ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ |
ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ | ਇਸ ਲਈ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪੱਥਰ, ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਵੱਡੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸਨ |
'ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ' ਨਾਮ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ | 'ਜੰਤਰ' ਦਾ ਅਰਥ ਯੰਤਰ ਜਾਂ ਉਪਕਰਣ ਹੈ, ਜਦਕਿ 'ਮੰਤਰ' ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |
ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਯੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ |
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੰਤਰ : ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਕਈ ਵੱਡੇ ਯੰਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੰਤਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ |
ਸਮਰਾਟ ਯੰਤਰ: ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧੁੱਪ ਘੜੀ ਹੈ | ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਛਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਮਾਂ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ |
ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਯੰਤਰ: ਇਹ ਅਰਧ-ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਹੈ | ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ |
ਰਾਮ ਯੰਤਰ: ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ |
ਮਿਸ਼ਰ ਯੰਤਰ: ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਗੋਲੀ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ | ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਣਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਖਗੋਲੀ ਸਾਰਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ | ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੇ ਖਗੋਲੀ ਸਾਰਣੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ | ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਨਵੇਂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮਾਰਕ ਵਜੋਂ ਰਹਿ ਗਈ | ਅੱਜ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕ ਹੈ |
ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਗਈ | ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ |
-ਪਿੰਡ ਗਹਿਰੀ ਮੰਡੀ (ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ)
ਮੋਬਾ. : 7814604892
